Chúng ta gọi môn này là "Tử Vi" quen tới mức ít khi dừng lại hỏi: cái tên ấy từ đâu ra? Nó không phải một mỹ từ chọn cho kêu. "Tử Vi" là tên một ngôi sao — mà không phải sao thường, đó là ngôi sao đế vương, trung tâm của cả một triều đình trên trời. Và câu chuyện của nó còn kéo xuống tận mặt đất, tới cái tên của Tử Cấm Thành.
Một triều đình trên trời
Thiên văn học cổ Trung Hoa nhìn vùng trời quanh cực bắc và chia nó thành Tam Viên (三垣) — ba "khu tường thành" sao. Có Thái Vi Viên là triều đình, là chính phủ; có Thiên Thị Viên là chợ trời, phố thị phồn hoa; và ở chính giữa, lớn nhất, là Tử Vi Viên (紫微垣) — cung điện của Thiên Đế, hoàng cung trên trời. Chừng mười lăm ngôi sao xếp thành hình bức tường bao quanh, và ngay tâm là sao Bắc Cực.
Vì sao sao Bắc Cực làm vua
Tại sao một ngôi sao lại được tôn làm hoàng đế? Vì một tính chất rất đặc biệt: giữa bầu trời đêm quay chuyển không ngừng, sao Bắc Cực gần như đứng yên, còn muôn sao thì xoay vòng quanh nó. Với người xưa, đó là hình ảnh hoàn hảo của bậc quân vương — bất động ở trung tâm, để cả thiên hạ chầu về. Khổng Tử đã lấy đúng hình ảnh ấy trong sách Luận Ngữ:
「為政以德，譬如北辰，居其所而眾星共之。」
"Trị nước bằng đức, ví như sao Bắc Thần (Bắc Cực) đứng yên nơi vị trí của mình mà muôn sao đều chầu về quanh nó." (Chữ "共" trong bản truyền thế đọc thông với "拱" — chầu, vây quanh.)
Từ trời xuống đất: Tử Cấm Thành
Sức mạnh của biểu tượng này lớn tới mức nó đi thẳng vào tên gọi cung vua trần gian. Tử Cấm Thành (紫禁城) lấy chữ "Tử" chính từ Tử Vi Viên trên trời — hoàng cung dưới đất được dựng để ứng với hoàng cung trên trời — cộng thêm chữ "Cấm" (cấm địa, dân thường không được vào). Ý này đã có từ thời Nam Bắc Triều:
「王者之宮，以象紫微，故謂宮中為紫禁。」
"Cung của bậc vương giả mô phỏng (sao) Tử Vi, nên gọi chốn trong cung là 'Tử Cấm'."
Vậy là cùng một ngôi sao đế vương ấy đặt tên cho cả cung điện trên trời lẫn cung điện dưới đất.
Và một lá số cũng là một triều đình
Đến đây thì cái tên "Tử Vi Đẩu Số" hiện rõ ý nghĩa. Môn này lấy chính đế tinh Tử Vi làm sao chủ: như bài về bộ sao đã nói, cứ định được Tử Vi thì mười ba chính tinh còn lại lập tức vào chỗ — đế tinh an vị thì triều thần theo về. Và người xưa đọc cả lá số như đọc một triều đình: có cách Quân Thần Khánh Hội — Tử Vi làm vua, còn Thiên Phủ, Thiên Tướng, Tả Phụ, Hữu Bật, Văn Xương, Văn Khúc làm bề tôi hiền, (một trong những thế sao đẹp nhất). Một lá số, trong hình dung ấy, là một tiểu triều đình, mà xem số là xem vị vua giữa của nó được phò tá ra sao.
Ngôi sao vua không ngồi mãi một chỗ
Có một chi tiết đẹp và hơi ngậm ngùi để khép lại. "Sao Bắc Cực" thật ra không phải một ngôi sao cố định. Do hiện tượng tuế sai — trục Trái Đất lắc chậm một vòng khoảng hai mươi sáu nghìn năm — ngôi sao đóng vai "cực bắc" đổi theo từng thời đại: ngày nay là sao Bắc Cực (Polaris), nhưng thời Tần – Hán lại là một ngôi khác, khi ấy được gọi thẳng là "Đế tinh". Nói cách khác, ngôi vua trên trời cũng luân chuyển; "đế tinh" là một vai trò, một vị trí, chứ không phải một vì sao bất tử. Điều đó rất ăn khớp với tinh thần những ngôi sao của Tử Vi là hư tinh — ký hiệu: cái được tôn thờ không phải bản thân một ngôi sao, mà là ý nghĩa mà con người gán cho vị trí trung tâm ấy.
Kết
Cái tên "Tử Vi" vì thế mang trong nó cả một vũ trụ quan: một triều đình trên trời, một vị vua đứng yên ở tâm cho muôn sao chầu quanh, được soi bóng xuống Tử Cấm Thành và xuống từng lá số. Hiểu điều đó, ta đọc hai chữ "Tử Vi" không còn như một nhãn dán, mà như cửa vào một cách người xưa hình dung về trật tự của trời đất và của một đời người.
*Bài viết mang tính tham khảo văn hoá – lịch sử; phần thiên văn học cổ và tên gọi Tử Cấm Thành là dữ kiện có nguồn, phần liên hệ sang cách luận Tử Vi là diễn giải văn hoá. Không nhằm cổ suý mê tín.