Có những người để lại cả một hướng đi cho hậu thế, nhưng chính họ thì lại mờ nhạt đến khó tin. Trương Khai Quyển (張開卷) là một người như vậy. Cuốn sách của ông được xem là mở đường cho việc hiện đại hoá cách viết Tử Vi Đẩu Số; những danh gia sau ông, kể cả một tên tuổi lớn như Lục Bân Triệu, được cho là chịu ảnh hưởng; ngay cả tông sư Vương Đình Chi cũng nhiều lần nhắc tên ông một cách trân trọng. Vậy mà nếu bạn hỏi ông sinh năm nào, mất năm nào, quê quán ra sao — câu trả lời trung thực nhất là: gần như không còn ai biết.
Một cái tên, một cuốn sách, và một khoảng trống
Những gì xác minh được về con người ông chỉ vẻn vẹn mấy dòng, lặp đi lặp lại ở mọi nguồn: ông tự hiệu Vô Muộn Trai Chủ (無悶齋主); thời kháng chiến chống Nhật từng ở Trùng Khánh; sau di cư sang Hồng Kông vào cuối thập niên 1940, lập Hương Cảng Tử Vi Đẩu Số Mệnh Lý Nghiên Cứu Xã và viết nên cuốn 《Đẩu Số Mệnh Lý Tân Thiên (斗數命理新篇)》, in lần đầu năm 1949. Ngoài chừng ấy, tư liệu về đời tư của ông — năm sinh, năm mất, học trò, hành trạng — gần như là một khoảng trống. Bài viết này vì thế sẽ nói về cuốn sách và ảnh hưởng của ông, thứ để lại dấu vết rõ ràng, chứ không cố dựng nên một tiểu sử mà nguồn không cho phép.
Biến khẩu quyết thành sách giáo khoa
Đóng góp lớn nhất của Trương Khai Quyển không nằm ở một bí quyết luận đoán, mà ở cách trình bày. Trước ông, Đẩu Số phần lớn được truyền dưới dạng khẩu quyết, phú, và bản chép bí truyền — khó vào với người mới. Ông làm điều ngược lại: viết như một cuốn giáo khoa hiện đại, nhiều biểu đồ, sắp xếp để người chưa biết gì cũng đọc hiểu.
Theo lời giới thiệu của nhà tái bản (nên đọc với chút dè dặt vì là lời của người bán sách), ông được xem là "người thực sự khai mở việc hiện đại hoá Tử Vi Đẩu Số". Ông đưa ra "hư tinh thuyết" — coi các sao Đẩu Số chỉ như những ký hiệu A, B, C trong đại số, rồi vận dụng lối quy nạp, thống kê để giải thích, thay vì thần bí hoá. Ông cũng sáng tạo hai công cụ phổ cập rất thực dụng: một bảng tra tiện dụng (便儭表) giúp người mới lập nhanh lá số, và một hệ phân cấp sao thành các bậc giáp – ất – bính – đinh – mậu (tức A, B, C, D, E) để người học biết sao nào nặng, sao nào nhẹ.
Chính ông nói rõ vì sao phải viết:
「然坊間新舊版，已無一信本，亂象叢生，謬理疊出，若不經徹底清源之重編再訂，將愈久而失其真。」
"Nhưng các bản cũ mới ngoài hiệu đã không còn lấy một bản đáng tin, loạn tượng tứ bề, lý sai chồng chất; nếu không lần về ngọn nguồn mà biên soạn lại cho triệt để, thì càng lâu càng mất đi cái chân của nó."
Một người bước vào nghề với tâm thế của người dọn dẹp và hệ thống hoá, chứ không phải người xưng mình có bí truyền.
Bắc phái, chứ không phải Trung Châu
Một điểm cần nói cho rõ để tránh nhầm: Trương Khai Quyển được xếp vào Bắc phái. Chính Vương Đình Chi gọi ông là "Bắc phái danh gia", "Bắc phái cao thủ Trương tiên sinh". Ông không thuộc Trung Châu phái — dòng của chính Vương Đình Chi. Chi tiết nhỏ này quan trọng, vì tên tuổi hai người hay đi cạnh nhau, dễ khiến người đọc tưởng cùng một phái.
Cuộc đối thoại giữa hai thế hệ
Điều đẹp nhất trong di sản Trương Khai Quyển là cách một tông sư đời sau — Vương Đình Chi — vừa ghi công vừa phản biện ông, như một cuộc đối thoại giữa hai thế hệ. Vương công nhận hai phát minh của ông: bảng tra tiện dụng và hệ phân cấp sao. Nhưng Vương cũng nói thẳng chỗ ông không đồng tình. Về bảng tra, Vương cho rằng nó tiện thì tiện, nhưng khiến người học lười thuộc phép an sao — cái nền mà ông tin người học vẫn nên khổ công nắm. Về việc chia sao thành cấp giáp – ất – bính – đinh – mậu, Vương viết:
「這分類始自北派名家張開卷先生，但王亭之認為值得商確。」
"Cách phân loại này bắt đầu từ Bắc phái danh gia Trương Khai Quyển tiên sinh, nhưng Vương Đình Chi cho rằng còn đáng bàn lại."
Lý do Vương nêu: có những sao bị xếp cấp thấp lại tác động mạnh hơn cấp của nó, nên chia cứng thành bậc dễ làm người học hiểu lệch. Điều đáng nói là ngay cả sự phản biện ấy cũng là một hình thức tôn trọng: người ta chỉ tranh luận nghiêm túc với những ý tưởng đủ sức nặng để đáng tranh luận.
Người đi trước
Theo nguồn của nhà tái bản, ảnh hưởng của cuốn 《Đẩu Số Mệnh Lý Tân Thiên》 lan xa: Lục Bân Triệu với bộ giảng nghĩa của mình, và nhiều phái Tử Vi ở Đài Loan về sau, đều được cho là chịu ảnh hưởng từ hướng đi mà Trương mở ra. Ta nên tiếp nhận nhận định này một cách vừa phải — vì nguồn là lời của người in lại sách, khó tránh phần tán dương — nhưng ít nhất nó cho thấy ông được giới trong nghề đặt ở vị trí người đi trước, chứ không phải một tác giả bị lãng quên vô cớ.
Cái ý "sao chỉ là ký hiệu" của ông cũng đáng chú ý: nó vọng lại trong tư duy của những người duy lý đời sau, những người xem sao Đẩu Số là những ngôi sao không có trên trời — biểu tượng chức năng chứ không phải thiên thể. Một hạt giống gieo từ 1949 mà mấy chục năm sau vẫn còn nảy.
Kết: chiếc thang và người thợ
Có một hình ảnh hợp với Trương Khai Quyển: ông là người dựng chiếc thang cho người sau leo lên, rồi chính mình lặng lẽ lùi vào bóng tối đến mức hậu thế không còn nhớ nổi mặt. Trong một nghề mà nhiều người khao khát cái danh, câu chuyện của ông có một vẻ đẹp trầm lặng: điều còn lại không phải là tên tuổi ông, mà là cách nghĩ ông để lại — rằng tri thức nên được viết ra sáng rõ, sắp xếp mạch lạc, để ai cũng bước vào được. Có lẽ với một người tự hiệu "Vô Muộn" — không buồn phiền — thì được người sau đứng trên vai mình mà đi tiếp, đã là đủ.
*Bài viết mang tính tham khảo văn hoá – lịch sử, tổng hợp từ nguồn Hoa ngữ (thư mục sách, trước tác Vương Đình Chi, giới thiệu bản tái bản) và nói rõ chỗ tư liệu đời tư còn thiếu. Các đánh giá tán dương từ nhà xuất bản đã được đặt trong ngoặc thận trọng. Nội dung không nhằm cổ suý mê tín.